Programma Geriatriedagen 2026

Annemarie van Rossum du Chattel, arts-onderzoeker, St. Antonius Ziekenhuis

Introductie
Door vergrijzing zal het aantal heupfracturen bij ouderen in de komende jaren blijven stijgen. Omdat een nosociomale pneumonie een ernstige complicatie kan zijn in deze kwetsbare populatie, is het verbeteren van preventie hiervan cruciaal. Deze studie evalueert het effect van de implementatie van het ICOUGH protocol op het voorkomen van nosociomale pneumonie in geriatrische heupfractuur patiënten.

Methode
In dit retrospectieve cohort werden 1342 patiënten >70 jaar geïncludeerd, welke operatief zijn behandeld voor een heupfractuur tussen 2021 en 2024. In januari 2023 werd het multidisciplinaire ICOUGH protocol geïmplementeerd. Dit protocol bestaat uit 6 patiënt-gerichte interventies; inspiratie spirometrie (Voldyne), hoesten en diep inademen, orale hygiëne, vroege mobilisatie, patiënt educatie, en elevatie van het (bed)hoofdeinde. Een historisch cohort met 646 patiënten werd vergeleken met een post-implementatie cohort van 696 patiënten. De primaire uitkomstmaat was de incidentie van nosociomale pneumonie. Secundaire uitkomstmaten waren delier, urineweginfectie, IC opname, ziekenhuis ligduur, en 30-dagen mortaliteit. Er werd een multivariable logistische regressie analyse uitgevoerd met op voorhand bepaalde covariaten.

Resultaten
De incidentie van post-operatieve pneumonie was 8.0% in het historische cohort, en 4.7% in het interventie cohort. (p = 0.01).
Implementatie van het ICOUGH was geassocieerd met een lagere odds op het ontwikkelen van een nosociomale pneumonie (aOR = 0.55, 95% CI = 0.35 – 0.88, p = 0.01). Ten opzichte van het historisch cohort kwamen delier (8.0% vs 15.9%, p = 0.01) en 30-dagen mortaliteit (2.9% vs 4.3%, p = 0.02) significant minder voor in het interventie cohort.

Conclusie
Implementatie van het ICOUGH protocol was effectief in het verlagen van de incidentie van nosociomale pneumonie bij oudere patiënten met een heupfractuur. Het protocol is praktisch toepasbaar en minimaal invasief, en laat zien dat multidisciplinaire en proactieve zorg effectief is in het voorkomen van post-operatieve pneumonieën.

Neeltje Kant, GZ-psycholoog i.o. tot Klinisch Neuropsycholoog, OLVG

Achtergrond
Passende cognitieve screening voor etnisch diverse populaties vereist instrumenten die rekening houden met taal-, cultuur- en opleidingsverschillen, zeker omdat deze groepen een verhoogd risico lopen op cognitieve stoornissen. De Rowland Universal Dementia Assessment Scale (RUDAS) en de Cross-Cultural Dementia screening (CCD) zijn beiden voor dit doel ontwikkeld. Deze studie had als doel te bepalen wanneer deze instrumenten afzonderlijk of in combinatie het meest effectief en efficiënt toegepast kunnen worden.

Methode
In totaal werden 510 patiënten met ethnisch diverse achtergronden (36 landen; 42% Turks, 27% Marokkaans, 10% Surinaams) onderzocht in Nederlandse geheugenpoliklinieken. De meeste deelnemers hadden weinig of geen formeel onderwijs gevolgd (54% geen afgeronde opleiding, 28% alleen basisonderwijs). Syndroomdiagnoses werden gesteld volgens onderzoekscriteria. Het design was cross-sectioneel, waarbij RUDAS scores en CCD totaalscores (logit) werden vergeleken tussen groepen met de syndroomdiagnose subjectieve cognitieve stoornis (n=112, 22%), milde cognitieve stoornis (MCI; n=102, 20%) en dementie (n=130, 26%). Middels ROC-analyses werd RUDAS afzonderlijk vergeleken met RUDAS+CCD gecombineerd, gecorrigeerd voor leeftijd.

Resultaten
Het combineren van RUDAS met CCD verbeterde de onderscheidende waarde tussen syndromen significant (alle p ≤ .05). Voor het klinisch meest relevante onderscheid tussen subjectieve cognitieve stoornissen versus MCI en dementie steeg de AUC van 0,82 (alleen RUDAS) naar 0,89 (RUDAS+CCD; DeLong z = –2,20, p = .03). Bij een sensitiviteit en specificiteit ≥0,90 waren RUDAS-afkappunten van <20 en >25 adequaat; bij ≥0,95 waren <16 en >26 optimaal. Wanneer de CCD alleen wordt toegepast bij RUDAS-scores tussen 20–25 (of 19–26), kan de CCD in 42–56% van de patiënten achterwege blijven.

Conclusie
Voor cultuursensitieve cognitieve screening onderscheidt de RUDAS voldoende bij scores <19 of >26. Bij milde stoornissen en intermediaire scores (19-26) biedt de CCD meerwaarde. De resultaten ondersteunen een efficiënte, stapsgewijze aanpak voor multiculturele populaties op geheugenpoliklinieken.

Casper Briels, AIOS, OLVG

Doel
Het klinisch toedienen van zoledroninezuur bij ouderen met een heupfractuur vermindert het risico op nieuwe fracturen en mortaliteit, maar eerder onderzoek acht dat een minimale levensverwachting van 12 maanden (time-to-benefit) hiervoor noodzakelijk is. Het doel van deze studie was om te onderzoeken in hoeverre behandelaren in staat zijn om deze levensverwachting juist in te schatten. Daarnaast werd geëvalueerd welke kenmerken van patiënten geassocieerd zijn met overlijden binnen 12 maanden na de operatie.

Methode
In deze retrospectieve studie werden patiënten van 75 jaar en ouder geïncludeerd die van juni 2020 tot juli 2025 in het OLVG een operatie ondergingen voor een heupfractuur. Alleen patiënten die tijdens de opname beoordeeld zijn door de geriatrie en voor wie een klinische inschatting is gemaakt omtrent behandeling met zoledroninezuur, werden geanalyseerd. Patiënten met contra-indicaties voor zoledroninezuur of reeds bestaande osteoporosebehandeling werden geëxcludeerd. De patiënten die wel of geen zoledroninezuur kregen na de operatie werden statistisch vergeleken mede als de patiënten die wel of niet binnen 12 maanden waren overleden.

Resultaten
Van de 466 geïncludeerde patiënten werd bij 95 (20.4%) patiënten ingeschat dat de levensverwachting onvoldoende was voor behandeling met zoledroninezuur; bij 371 (79.6%) patiënten werd inschatting gemaakt dat de levensverwachting toereikend was. Binnen 12 maanden overleden in totaal 126 (27.0%) patiënten met respectievelijk 48 (50,5%) en 78 (21,0%) overlijdens binnen de twee groepen. De sensitiviteit van de inschatting om overlijden binnen 12 maanden te voorspellen was 38,1%, de specificiteit 86,1%. Factoren geassocieerd met overlijden binnen 12 maanden postoperatief waren leefsituatie vóór opname, verhoogd risico op een delier, hogere leeftijd en een laag BMI.

Conclusie
Een accurate klinische inschatting van de postoperatieve levensverwachting bij ouderen met een heupfractuur blijkt moeilijk. Gezien het gunstige bijwerkingenprofiel van zoledroninezuur en het risico op complicaties bij onderbehandeling, lijkt een laagdrempeligere toediening gerechtvaardigd.

Lan Anh Duong, AIOS, Franciscus Gasthuis en Vlietland

Doel
Antipsychotica worden veelvuldig ingezet als symptomatische behandeling bij een delier. Het gebruik kan echter gepaard gaan met bijwerkingen en/of complicaties. Aandacht voor onderliggende etiologie en niet-medicamenteuze interventies ontbreekt vaak. In dit onderzoek werd het effect van een aangepast delierprotocol op het antipsychoticagebruik en klinische uitkomstmaten bestudeerd.

Methode
Voor dit retrospectieve dossieronderzoek werden alle patiënten met een delier geïncludeerd waarbij de geriatrie betrokken was in het Franciscus. Delier werd vastgesteld o.b.v. DSM-V criteria. De interventie betrof implementatie van een aangepast delierprotocol specifiek gericht op niet-medicamenteuze interventies en scholing van personeel. Antipsychoticagebruik werd enkel geadviseerd o.b.v. ‘Nee, tenzij…’. Patiëntgegevens van een half jaar vóór en na implementatie werden vergeleken (2021 vs 2022). De primaire uitkomstmaat was het daadwerkelijke antipsychoticagebruik. Daarnaast werd gekeken naar opnameduur, gebruik van vrijheidsbeperkende interventies (VBI), mortaliteit, valincidenten en ontslagbestemming. Met logistische regressie werden associaties tussen de interventie en voorgenoemde uitkomstmaten onderzocht waarbij gecorrigeerd werd voor leeftijd, geslacht, antipsychotica/benzodiazepine gebruik, COVID-infectie en comorbiditeit.

Resultaten
Er werden 533 patiënten geïncludeerd (pre-interventie n=289 vs post-interventie n=244). Het antipsychoticagebruik was evident afgenomen (88,2% vs 66,8%, P<0,001) zonder toename in lorazepam gebruik (37,7% vs 27,0%, P=0.009). Er was geen significant verschil in overlijden tijdens opname, ontslag naar een zorginstelling of opnameduur. Het gebruik van VBI en het aantal valincidenten waren wel toegenomen (respectievelijk OR 2.20 95% BI: 1.48 – 3.25 en OR 1.89 95% BI: 1.22 – 2.94). Echter werd een trend gezien naar inzet van minder zware VBI.

Conclusie/discussie
Het creëren van bewustzijn t.a.v. niet-medicamenteuze interventies heeft geleid tot minder medicatie gebruik bij een delier zonder nadelig effect op mortaliteit, opnameduur en ontslagbestemming. Wel werden vaker (minder zware) VBI ingezet en kwamen meer patiënten ten val. Laatstgenoemde kan veroorzaakt worden door pre-existent verhoogd valrisico in de post-interventie groep, of door motorische onrust bij het delier. Hier is verder onderzoek naar nodig.

Ruby Hooft, Rijnstate Ziekenhuis 

Doel
In het Rijnstate Ziekenhuis worden patiënten ≥70 jaar zonder noodzaak tot ziekenhuiszorg, maar met verminderde mobiliteit na een val, opgenomen en versneld uitgeplaatst naar een herstelplek. Volgens het protocol ondergaan deze patiënten routinematig aanvullend onderzoek op de spoedeisende hulp (SEH), bestaande uit bloed- en urineonderzoek, X-thorax en ECG. Deze studie onderzocht de toegevoegde waarde van dit routinematig onderzoek bij oudere kwetsbare valpatiënten die klinisch niet ziek zijn.

Methode
In een retrospectief observationeel onderzoek werden alle valpatiënten ≥70 jaar geïncludeerd die tussen januari 2022 en december 2023 volgens dit protocol werden opgenomen. Gegevens over indicaties, uitslagen en beleid werden verzameld en beoordeeld aan de hand van nationale en internationale richtlijnen.

Resultaten
Er werden 240 patiënten geïncludeerd (200 vrouwen, gemiddelde leeftijd 84,6 ± 7,7 jaar); 36% had cognitieve klachten en 69,6% een fractuur. Bij 95% zonder klinische indicatie voor urineonderzoek was 54% positief; bij 9,5% werd antibiotica gestart, waarvan 6 zonder duidelijke indicatie. Bij 171 patiënten zonder pulmonale klachten werd 157 keer een X-thorax verricht; 14% was afwijkend, wat slechts bij 6 patiënten tot beleid leidde. Van 227 ECG’s (94,6%) waren 9,6% afwijkend, uiteindelijk resulterend in een DOAC-start bij 2 patiënten. Bloedonderzoek toonde bij 65% afwijkingen, wat bij 68% van hen leidde tot aanvullend onderzoek, behandeling, medicatiewijziging of poliklinische controle.

Conclusie
Routine bloedonderzoek bij oudere valpatiënten op de SEH heeft regelmatig invloed op beleid en blijft aanbevolen. Routinematig X-thorax, urinesediment en ECG bij patiënten zonder relevante klachten leveren daarentegen weinig meerwaarde op en kunnen beter op indicatie worden verricht. Aanpassing van het lokale protocol vermindert patiëntbelasting, kosten en onnodig medicatiegebruik, en kan bijdragen aan bredere herziening van routinematig onderzoek bij deze populatie.

Jetske Stoop, PhD-kandidaat Muziek Als Medicijn, Erasmus MC

Doel
Delirium is een acute cognitieve stoornis die veelal bij in het ziekenhuis opgenomen ouderen voorkomt, en is geassocieerd met slechtere uitkomsten, zowel op korte als lange termijn. Muziek interventies bieden een veelbelovende non-farmacologische benadering ter preventie van een delirium. Deze studie geeft een actuele weergave van de effecten van muziek interventies op de ontwikkeling van delirium bij volwassen patiënten tijdens een ziekenhuisopname.

Methode
Een systematische review en meta-analyse werden uitgevoerd conform de PRISMA-richtlijnen. Gerandomiseerde gecontroleerde trials bij volwassen patiënten ((≥ 18 jaar) opgenomen in het ziekenhuis op diverse afdelingen, waarin muziekinterventies in combinatie met delirium werden onderzocht, zijn geïncludeerd. De interventie werd gedefinieerd als het beluisteren van vooraf opgenomen muziek van een willekeurig apparaat, ongeacht duur of genre. De controle conditie werd gedefinieerd als het ontvangen van standaard zorg. Primaire uitkomstmaten waren het aantal delirium events (incidentie), en de gemiddelde delierscores, gemeten met een gevalideerd delier beoordelingsinstrument (ernst). De primaire uitkomstmaat voor de meta-analyse was de berekende risk ratio.

Resultaten
In totaal werden 8 studies geïncludeerd, met een gezamenlijke populatie van 1129 patiënten en een gemiddelde leeftijd (SD) van 66.99 jaar (±12.46). De primaire uitkomstmaten tonen in het merendeel van de studies een verminderd aantal delirium events na muziekinterventies. De meta-analyse, gebaseerd op 5 studies met in totaal 1023 patiënten, toont een risk ratio van 0.52 (95% betrouwbaarheidsinterval: 0.37 – 0.73) voor de ontwikkeling van een delirium bij voornamelijk oudere patiënten die muziekinterventies kregen, ten opzichte van standaard zorg.

Conclusie
Deze studie levert nieuwe bewijsvoering voor de positieve effecten van het luisteren van muziek tijdens ziekenhuisopname op de ontwikkeling en preventie van een delirium.
ten opzichte van de huidige zorgstandaard voor geriatrische patiënten met een heupfractuur.

Wendy Leurs, AIOS Klinische Geriatrie, Catharina Ziekenhuis 

Doel
Momenteel worden vallen geregistreerd via incidentmeldingen, maar dit leidt vaak tot onderrapportage. Recentelijk is in ons ziekenhuis een natural language processing (NLP) model ontwikkeld dat vallen opspoort in verpleegkundige rapportages. In deze studie zijn het onderscheidend vermogen en de tijdsefficiëntie van dit model geëvalueerd.

Methoden
In deze retrospectieve cohortstudie werden opgenomen patiënten van ≥18 jaar geïncludeerd. Gegevens werden verzameld uit vrije tekst van verpleegkundige rapportages. Alle data werden handmatig gecontroleerd op valincidenten en vergeleken met het AI-algoritme en incidentmeldingen. Een beschrijvende vergelijking met absolute aantallen is gemaakt. Verder zijn beschrijvende statistiek, de AUC en een analyse van tijdsefficiëntie uitgevoerd.

Resultaten
Er werden 76 vallers en 1547 niet-vallers geïncludeerd, met 30.615 verpleegkundige rapportages. Handmatige beoordeling identificeerde 124 vallen. In een uur konden 264 rapportages doorgenomen worden, het maken van een VIM-melding kostte gemiddeld 15 minuten. Het AI-algoritme had een sensitiviteit van 79.8% en specificiteit 98.3%. Incidentmeldingen hadden een sensitiviteit van 37.0%, en specificiteit 99.9%. Dit resulteerde in een goede AUC van 0.891 bij het AI-algoritme, terwijl incidentrapportages matig scoorden (AUC 0.685). Met het algoritme hoefden slechts 505 rapportages, die door het model als valincident waren bestempeld, handmatig te worden beoordeeld om 79.2% van de vallen te vinden, terwijl incidentmeldingen 36.8% identificeerden. Dit betekende een tijdsreductie van 93.7%: twee uur rapportages lezen i.p.v. 31 uur voor VIM-meldingen schrijven.

Conclusie
Het AI-algoritme kan vallen in het ziekenhuis vrijwel real-time opsporen met goede nauwkeurigheid. Het detecteert meer vallen dan incidentmeldingen en kost veel minder tijd. Een beter begrip van de werkelijke incidentie van vallen maakt effectievere, vrijwel real-time preventieve maatregelen mogelijk, waardoor het aantal vallen kan worden verminderd en de algehele kwaliteit van zorg wordt verbeterd. Momenteel wordt in ons ziekenhuis een dashboard ontwikkeld dat alle valincidenten met relevante gegevens uit het EPD weergeeft, waarmee een analyse van het valincident verricht kan worden.

Sofie Rutten, arts-onderzoeker, Amsterdam UMC

Doel
De rol van electieve zorg in de laatste levensmaanden is onderbelicht, ondanks de invloed op zorgtrajecten, kosten, uitkomsten en kwaliteit van leven. Kennis over het gebruik van electieve medisch-specialistische zorg in deze fase is essentieel om de gepastheid van deze zorg aan het levenseinde te beoordelen.

Methode
Wij voerden een exploratief, retrospectief, observationeel onderzoek uit met administratieve data van het CBS, waaronder elektronische patiëntendossiers en zorgverzekeringsdeclaraties. Alle academische en algemene ziekenhuizen in Nederland werden meegenomen. De studiepopulatie bestond uit 104.544 65-plussers die tussen april en december 2019 overleden (mediaanleeftijd 83 jaar [IQR: 75-88], 53.961 [51,6%] vrouw). We analyseerden het gebruik van medisch-specialistische zorg gedurende de drie maanden vóór sterfte, met een focus op electieve opnames en 20 behandelingen tijdens deze opnames, geselecteerd op basis van frequentie en invasiviteit. Voor elke behandeling werden de frequentie, het aantal personen en het aandeel in de laatste maand gerapporteerd.

Resultaten
Van de geïncludeerde 65-plussers werd 15,6% electief opgenomen in de laatste drie levensmaanden. De meest voorkomende behandelingen waren chemo- en/of immunotherapie (6.493 behandelingen in 2.643 personen), radiotherapie (926 behandelingen in 317 personen) en dialyse (1.605 behandelingen in 280 personen). De selectie bestond voornamelijk uit gastro-intestinale en cardiovasculaire interventies. Een aanzienlijk deel van centrale cardiovasculaire interventies en gastro-intestinale orgaanresecties vond plaats in de laatste levensmaand.

Conclusie
Electieve zorg is veelvoorkomend in de laatste levensmaanden van 65-plussers. De gepastheid hiervan vraagt om heroverweging, gezien de korte tijd om voordeel te ervaren. Dit onderzoek biedt een basis voor verdere evaluatie van electieve behandelingen aan het levenseinde.

Denise Abbel, PhD ,LUMC

Doel
Het is onzeker of patiënten met kanker in de laatste levensfase nog baat hebben bij het gebruik van antitrombotische therapie (ATT), in deze studie hebben we incidenties van het staken van ATT, bloedingen en trombose in patiënten met kanker in de laatste levensfase beschreven

Methode
We includeerden patiënten met kanker die tenminste 18 jaar waren bij het eerste declaratieverzoek voor palliatieve zorg door de huisarts tussen 2018 en 2022 in Nederland. Vanaf deze eerste declaratie identificeerden we handmatig de uitkomsten in vrije-tekstverslagen van reguliere huisartsconsulten. Patiënten werden gevolgd tot overlijden.

Resultaten
Van de 2860 geïncludeerde patiënten gebruikte 32,5% ATT op het eerste declaratieverzoek voor palliatieve zorg. De mediane leeftijd was 77 jaar (IQR 70-84) voor ATT-gebruikers en 73 jaar (IQR 64-82) voor niet-gebruikers. De mediane follow-up was 43 dagen (IQR 14-190) voor ATT-gebruikers en 42 dagen (IQR 13-149) voor niet-gebruikers. Tijdens de follow-up discontinueerde 22,6% van de ATT-gebruikers met ATT, met een mediane tijd van 8 dagen (IQR 3-28) voor overlijden. Bloedingen traden op bij 28,5% van de ATT-gebruikers en 22,0% van de niet-gebruikers. VTE kwam voor bij 3,1% van de ATT-gebruikers en 3,0% van de niet-gebruikers, en ATE bij respectievelijk 2,5% en 1,9%.

Conclusie
De meeste patiënten met kanker zetten ATT voort tot aan het overlijden of stopten kort daarvoor. Bloedingen kwamen aanzienlijk vaker voor dan trombo-embolische events, zowel bij ATT-gebruikers als niet-gebruikers. Deze bevindingen geven nieuwe inzichten in het ATT-beleid en bieden aanknopingspunten voor toekomstig onderzoek naar optimale ATT-toepassing bij patiënten met kanker in de laatste levensfase.

Jochem Raats, arts-onderzoeker, St. Antonius Ziekenhuis 

Doel
Door een vergrijzende populatie en ruime criteria voor beeldvorming bij ouderen met een trauma capitis stijgen de zorgkosten van SEH bezoeken, terwijl de klinische relevantie van traumatische bevindingen vaak beperkt is. Deze studie beschrijft de traumatische bevindingen en klinische consequenties, zoals transfer naar een neurochirurgisch centrum, in ouderen met trauma capitis.

Methode
Dit retrospectief cohort beschrijft 4,581 patienten ≥65 jaar waarbij een CT-hersenen is verkregen vanwege een acuut trauma capitis, in één level-II trauma centrum tussen 2020-2024.
Het aantal transfers naar een neurochirurgisch centrum werd vergeleken tussen leeftijdsgroepen 65-80 en >80. Secundaire uitkomsten waren ziekenhuis-ligdagen, couperen van antistolling (VKA, DOAC), heropname binnen 30 dagen, en mortaliteit.

Resultaten
Minimale en grote traumatische intracraniële laesies werden gevonden in respectievelijk 6.9% en 1.9% van de patiënten. Van de patiënten met een grote laesie, werden 15 (van 43) patiënten tussen 65-80 jaar doorverwezen naar neurochirurgie, en maar 5 (van 45) patiënten >80 (34.9% vs. 11.1%, p=0.008).
Het aantal benodigde scans (number needed to scan) voor een neurochirurgisch transfer was meer dan 2 maal groter bij patiënten >80 (432 vs. 162). Er werden geen transfers gerapporteerd bij verpleeghuis- en bedlegerige patiënten. Antistolling werd gecoupeerd bij 37.3% van de kleine laesies, en bij 81.8% van de grote leasies, waarbij geen significante verschillen tussen leeftijdsgroepen waren. Terwijl overige consequenties (ligdage, heropname, mortaliteit) beperkt waren bij kleine laesies, was de 90-dagen mortaliteit 40.9% bij patiënten met een grote laesie.

Conclusie
Een CT-hersenen heeft minimale klinische consequenties voor bepaalde patiëntengroepen in acute settings, zoals ouderen >80 jaar of met matig pre-existent functioneren. Wanneer potentiële consequenties niet passen bij de persoonlijke behandeldoelen van een patiënt, kan in overleg met de patiënt of familie CT beeldvorming achterwege gelaten worden. Dit zou de stijgende zorgkosten kunnen beperken.

Sprekers:
Stephan Duijkers, promovendus/psycholoog, Universiteit Maastricht
Hanna Bodde, promovendus, Alzheimercentrum Erasmus MC
Cynthia Hofman, senior onderzoeker, Vilans
Jackie Poos, postdoc/neuropsycholoog, Alzheimercentrum Erasmus MC
Rozemarijn van Bruchem, internist ouderengeneeskunde, Alzheimercentrum Erasmus MC
Janne Papma, senior onderzoeker, Erasmus MC

Samenvatting
De zorg op Nederlandse geheugenpoliklinieken sluit niet goed aan op (eerstelijns) zorg geboden in de fase na de diagnose dementie. Hierdoor kan na de diagnose een periode volgen waarin weinig informatie, zorg of ondersteuning wordt geboden, een zogenaamd ‘zorgvacuüm’. Om dit te voorkomen, bieden sommige geheugenpoliklinieken post-diagnostische zorg, zoals voorlichting, psychosociale begeleiding en hulp bij het plannen van toekomstige zorg. Uit internationaal onderzoek blijkt dat dit type zorg de kwaliteit van leven verbetert en kosteneffectief is.

Maar hoe werkt dit in Nederland? Welke post-diagnostische zorg bieden Nederlandse geheugenpoliklinieken? En wat bepaalt of deze zorg wel of niet wordt gegeven? De doelstelling van dit symposium is om zorgprofessionals inzicht te geven in de basis, overwegingen en effectiviteit van post-diagnostische zorg op de geheugenpoli.
In dit symposium bespreken we de theorie achter post-diagnostische en de praktijk op Nederlandse geheugenpoliklinieken. Dit wordt ondersteund door gegevens uit de Geheugenpoli Monitor, interviews met geheugenpoliklinieken, en praktijkvoorbeelden.

Post-diagnostische zorg; de internationale praktijk
Janne Papma

Dit symposium zal worden ingeleid met een beknopt overzicht van post-diagnostische zorg uit de internationale literatuur en (inter)nationale dementie strategieën.

Post-diagnostische zorg op de Nederlandse geheugenpoli; de cijfers
Stephan Duijkers

Sinds 1998 worden de organisatie, procedures en werkwijzen van Nederlandse geheugenpoliklinieken in kaart gebracht middels de Geheugenpoli Monitor. In de meest recente vragenlijst uit 2023 is extra aandacht besteed aan het thema post-diagnostische zorg. In juli 2023 werden 89 operationele, in ziekenhuizen gevestigde geheugenpoliklinieken geïdentificeerd en bevraagd. Het grootste deel van de geheugenpoliklinieken dat de vragenlijst invulde bood ‘directe’ post-diagnostische zorg aan in de vorm van (extra) psychoeducatie met betrekking tot diagnose, symptomen en handvatten voor het leven thuis. Deze zorg werd voornamelijk uitgevoerd door verpleegkundigen en daarnaast ook door geriaters en psychologen. Dit type zorg vond vooral plaats binnen de eigen poli. In deze presentatie zullen we dieper op cijfers uit de Geheugenpoli Monitor ingaan. Daarnaast presenteren we resultaten aangaande andere behandelvormen die werden ingezet op de Nederlandse geheugenpoli.

Post-diagnostische zorg op de Nederlandse geheugenpoli; de ervaringen
Cynthia Hofman & Hanna Bodde

In semi-gestructureerde interviews werden medewerkers van geheugenpoli’s bevraagd op de definitie, logistiek, inhoud, belemmerende en bevorderende factoren voor PDZ op de geheugenpoli. We gebruikten twee verschillende interview methoden: 1) Patientprofielen om de invloed van patiënt karakteristieken op de inhoud en logistiek van PDZ te onderzoeken (n = 9), 2) interviews met geheugenpoli’s die wel of juist geen PDZ bieden (n = 15). Kwalitatieve analyses tonen dat er geen protocol of standaard werkwijze voor PDZ wordt gebruikt. De inhoud van PDZ op de geheugenpoli varieert van een extra consult 2-8 weken na de diagnose tot het bieden van een cursus van 3-4 bijeenkomsten, en de zorg wordt meestal geboden door verpleegkundigen. Belemmerende factoren zijn bijv. een gebrek aan tijd en financiering en het uitblijven van een richtlijn voor PDZ. Bevorderende factoren zijn de visie dat PDZ een verantwoordelijkheid is van de geheugenpoli, de betrokkenheid van een geriater, en lange wachtlijsten voor casemanagement.

Nazorg op de Nederlandse geheugenpoli; voorbeelden uit de praktijk
Jackie Poos en Rozemarijn van Bruchem

Er worden twee voorbeelden van nazorg gepresenteerd. Het eerste voorbeeld betreft de post-diagnostische zorg poli van het Alzheimercentrum Erasmus MC (poli Geriatrie en poli Neurologie). Dit extra spreekuur werd ingericht op basis van het 5-pillar model of Post Diagnostic Support (Alzheimer’s Scotland), een model waarin aandacht gevraagd wordt voor verschillende onderdelen van nazorg; het begrijpen van de ziekte en omgang met symptomen, specifiek gedragsveranderingen; het plannen van toekomstige zorg en juridische besluitvorming, en het inzetten van een netwerk rondom de persoon met dementie en diens mantelzorger. In deze presentatie zal het spreekuur toegelicht worden aan de hand van voorbeelden en zal een kwantitatieve en kwalitatieve evaluatie van deze zorg worden gepresenteerd.

In het tweede voorbeeld wordt casuïstiek besproken zoals die voorkomt op het spreekuur “vragen rondom het levenseinde” van het Alzheimercentrum Erasmus MC. Na een diagnose dementie kunnen er vragen ontstaan die te maken hebben met het einde van het leven; dit betreft bijvoorbeeld vragen over hoe mensen met dementie en hun naasten de controle kunnen houden over het leven, tot het laatste moment. Ook zijn mensen op zoek naar informatie over mogelijkheden rondom het levenseinde, zoals behandelbeperkingen, BSTED (bewust stoppen met eten en drinken), palliatieve sedatie of euthanasie.

Leerdoelen

1. Inzicht hebben in de basis en effectiviteit van post-diagnostische zorg op de geheugenpoli
2. Geïnspireerd zijn om good practices te implementeren op de eigen geheugenpoli en de continuering van zorg voor mensen met dementie verbeteren

Workshopleiders
Astrid van Strien, klinisch geriater/klinisch farmacoloog, Jeroen Bosch Ziekenhuis
Ellen van der Holst, neuroloog, Jeroen Bosch ziekenhuis

Beschrijving workshop
Dementie kent doorgaans een langzaam en geleidelijk progressief beloop over jaren. Bij een kleine groep patiënten verloopt de cognitieve achteruitgang echter aanzienlijk sneller, met een verslechtering binnen enkele weken tot maanden en overlijden binnen 1-2 jaar, soms zelfs binnen enkele maanden na de eerste symptomen. Deze snelle progressie wijst op een andere differentiaaldiagnose en betreft vaak zeldzamere aandoeningen. De evaluatie van een patiënt met snel progressieve dementie is uitgebreid, vergt vaak veel en specifiek aanvullend onderzoek en vraagt interprofessionele samenwerking met de neuroloog. In deze workshop wordt ingegaan op het belang van tijdige herkenning van deze patiëntengroep en de aanvullende diagnostiek van snel progressieve cognitieve achteruitgang. Daarnaast zullen enkele klinische patronen en belangrijke diagnoses die geassocieerd zijn met het klinische beeld van snel progressieve dementie worden besproken.

Leerdoelen

1. De deelnemer kan een patiënt met snel progressieve cognitieve achteruitgang herkennen
2. De deelnemer is op de hoogte van de differentiaal diagnose van snel progressieve cognitieve achteruitgang en weet doelmatig gebruik te maken van aanvullend onderzoek bij deze patiëntengroep

Maximaal aantal deelnemers: 120

Workshopleiders
Joost Sanders, klinisch geriater, Parnassiagroep
Floor Flurij, klinisch geriater, Parnassiagroep en Antes Ouderen Ambulant
Remmo Pameijer, klinisch geriater, Parnassiagroep, Haaglanden, Klinisch Centrum Ouderen Den Haag

Beschrijving workshop
Katatonie is een ernstige en veel voorkomende psychiatrische aandoening die nogal eens onvoldoende wordt herkend. De symptomen kunnen gemakkelijk over het hoofd gezien worden door bijkomende ernstige psychiatrische of somatische ziektebeelden. Daarnaast worden mildere uitingen of minder typische presentaties gemakkelijk gemist. Het tijdig herkennen en adequaat behandelen van katatonie is essentieel vanwege de hoge lijdensdruk van patiënten, het kunnen optreden van ernstige complicaties en de gevolgen voor de behandeling van de onderliggende aandoening.
Ook bij ouderen met cognitieve stoornissen komt katatonie voor. Op de afdeling geriatrie van Parnassiagroep Haaglanden worden regelmatig katatone symptomen gezien bij patiënten met (verdenking op) dementie en ernstig probleemgedrag. Er is extra aandacht op de afdeling voor deze groep.
Tijdens deze workshop willen we voor behandelaren in de ouderenzorg eerst een kort overzicht schetsen van het ziektebeeld katatonie aan de hand van casuïstiek. In deze sessie willen we voor zowel behandelaren in het algemeen ziekenhuis, de GGZ als de V&V sector aanknopingspunten bieden voor adequate herkenning en behandeling. Ook de risico’s en handvaten voor het voorkómen van ernstige somatische complicaties komen aan de orde.
In het tweede deel van de workshop willen we graag de diepte in gaan door ons te richten op katatonie bij patiënten met (verdenking op) dementie. Hierbij gaan we op zoek naar overeenkomsten en verschillen in de presentatie, complicaties en behandeling. Daarnaast wordt er stilgestaan bij opgedane ervaringen bij ECT bij katatonie bij deze specifieke doelgroep.
Uiteraard is er ook ruimte voor inbreng en delen van ervaringen vanuit de deelnemers.

Leerdoelen

1. Na het volgen van deze workshop heeft de deelnemer meer inzicht in presentatie, veelvoorkomende complicaties en behandeling van katatonie en het belang hiervan.
2. Na het volgen van de workshop is de deelnemer beter in staat de katatone symptomen bij patiënten met onbegrepen gedrag bij (verdenking op) dementie te herkennen.
3. De deelnemer heeft kennis opgedaan over de behandeling bij deze specifieke doelgroep, in het bijzonder de rol van ECT.

Workshopleider
Peter van Harten, hoogleraar psychiatrie, Universiteit Maastricht

Beschrijving workshop
Volgt op korte termijn

Workshopleiders
Anne Verstraten, klinisch geriater, Radboudumc
Sharon Hoppenreijs, ouderenpsychiater en directeur, ProPersona
Daphne Everaerd, ouderenpsychiater/opleider, Radboudumc
Rose Collard, VS/universitair hoofddocent, Radboudumc
Maarten van der Ven, geriater/promovendus interprofessioneel werken en opleiden, Radboudumc
Madelon Louwers, GZ-psycholoog ouderenpsychiatrie, ProPersona

Beschrijving workshop
In de dagelijkse praktijk worden zorgverleners steeds vaker geconfronteerd met patiënten die zowel psychiatrische aandoeningen als cognitieve stoornissen hebben. De prevalentie van een dementie in deze doelgroep is hoog: zowel bij ouderen die voor het eerst psychiatrische problematiek ontwikkelen als patiënten met lang bestaande psychiatrische aandoeningen.

Dit is niet alleen medisch complex, maar organisatorisch ook. Niet zelden geeft het werken in gescheiden silo’s (ziekenhuis, GGZ, eerste lijn) en onder hoge werkdruk, problemen in het verkrijgen van juiste informatie of stellen van een diagnose, of worden er antwoorden gegeven die niet aansluiten bij de (zorg)vraag van patiënt of verwijzer.
Rollen en verantwoordelijkheden zijn niet altijd duidelijk afgebakend, wat de integratie van behandelplannen kan belemmeren. Bovendien zijn er flinke verschillen in de organisatie van zorg tussen regio’s en instellingen.

Over de workshop
Deze workshop wil een inspiratie bieden hoe deze zorg beter kan. We richten ons op verbetering van interprofessionele samenwerking in de zorg voor patiënten met zowel psychiatrische aandoeningen als cognitieve stoornissen. Deelnemers brengen gezamenlijk patiëntreizen in kaart en onderzoeken:
• Hoe beïnvloeden medische en organisatorische contexten diagnostiek, behandeling en samenwerking?
• Hoe kunnen we in de praktijk beter van, over en met elkaar leren om tot meer geïntegreerde zorg te komen?
Onder leiding van geriaters en psychiaters uit zowel het ziekenhuis als de GGZ, aangevuld met verpleegkundig specialisten en psychologen, identificeren we samen knelpunten en kansen in de samenwerking en halen we best practices op. Het doel is om kwetsbaarheden in het huidige zorgproces zichtbaar te maken, verbeterpunten te formuleren en kennislacunes te signaleren.

Leerdoelen
Na deelname aan dit symposium kan de deelnemer:

1. Inzicht geven in hoe medische complexiteit en de organisatiecontext de behandeling van patiënten met psychiatrische problematiek en cognitieve stoornissen beïnvloeden.
2. Op basis van recente evidence en interprofessionele inzichten verbeterpunten formuleren voor de inter- en intraprofessionele samenwerking binnen de eigen praktijk.

Deelnemers nemen concrete handvatten mee om in hun eigen praktijk interprofessionele, geïntegreerde diagnostiek en behandelplannen te ontwikkelen, en leren hoe ze hierbij optimaal kunnen samenwerken met collega’s.

Sprekers:
Marieke Roemeling- van Rhijn, klinisch geriater, Lentis
Arjon Glazenborg, ouderenpsychiater, Lentis
Leonie van Meer, Internist Ouderengeneeskunde- Specialist aan Huis, HMC
Bertolt de Vos, directie Specialist aan Huis

Beschrijving symposium

Passende en integrale zorg: van kwetsbare oudere thuis tot de multimorbide psychiatrische patiënt – hoe de geriatrie en psychiatrie kunnen innoveren en van elkaar kunnen leren”, willen we deelnemers inspireren om verder te kijken dan bestaande kaders, en samen te leren én te innoveren richting toekomstbestendige, mensgerichte zorg voor kwetsbare ouderen en psychiatrische patiënten.

We willen in dit symposium twee praktijkvoorbeelden belichten die beide als doel hebben passende en integrale zorg te leveren voor patiënten voor wie richtlijnen en standaardzorg vaak niet volstaan. Door een brug te slaan tussen twee vakgebieden die beide te maken hebben met een toenemend complexe zorgvraag benadrukken we zowel de urgentie voor innovatie en passende zorg als de mogelijkheden daartoe.

Zowel binnen de geriatrie als in de GGZ groeit de behoefte aan passende en integrale zorg: zorg die niet uitsluitend gestoeld is op ziekte of diagnose, maar op samenhang, betekenis, context en kwaliteit van leven. In dit symposium verkennen ouderenpsychiater, klinisch geriater, ingenieur/zorgondernemer, en internist ouderengeneeskunde hoe het crustatieve zorgmodel enerzijds en de specialistische ziekenhuisverplaatste zorg anderzijds beide voorbeelden zijn van innovatieve en passende zorg voor een complexe doelgroep. Alhoewel de benaderingen toegepast worden voor verschillende doelgroepen delen ze hetzelfde uitgangspunt: zorg moet zo veel mogelijk plaatsvinden waar de mens is, en afgestemd zijn op wie die mens ís.

Abstract:
De zorg voor kwetsbare ouderen en mensen met ernstige psychiatrische aandoeningen vraagt om vernieuwing. Deze groepen groeien in aantal en complexiteit, terwijl richtlijnzorg vaak geen passend antwoord biedt op hun verweven lichamelijke, psychische en sociale problemen. Tegelijkertijd verschuift zorg enerzijds van het ziekenhuis naar de eerste lijn en de thuissituatie, maar anderzijds blijven juist de meest kwetsbare patiënten langdurig onder controle of zelfs opgenomen in het ziekenhuis. Deze beweging roept fundamentele vragen op over wat werkelijk passende zorg is – en waar die het beste kan plaatsvinden.

Zowel de geriatrie als de psychiatrie zoeken naar vormen van integrale zorg die de mens in zijn geheel zien. Binnen de GGZ biedt het crustatieve zorgmodel een nieuw kompas: een benadering die niet herstel of levensverlenging centraal stelt, maar kwaliteit van leven, zingeving en relationele afstemming. Zorg wordt hierin gezien als een bedding waarin ruimte en bescherming in balans zijn – afgestemd op de draagkracht, wensen en betekenis van de patiënt.

Dit gedachtegoed sluit naadloos aan bij het geriatrisch perspectief, waarin multidomein-analyse, contextgericht denken en samenwerking met netwerkpartners vanzelfsprekend zijn. Binnen de geriatrie krijgt deze visie concreet vorm in de specialistische ziekenhuisverplaatste zorg aan huis, waarbij de geriater of internist ouderengeneeskunde de patiënt in zijn eigen leefomgeving bezoekt. Deze aanpak is nog beperkt toegepast, maar laat zien dat outreachende specialistische zorg, zoals in de GGZ al jaren gangbaar is, praktisch en financieel haalbaar is en in de ervaring van betrokken patiënten en zorgverleners leidt tot betere afstemming, minder fragmentatie en meer rust en betekenis.

Beide benaderingen delen hetzelfde fundament: de mens als geheel zien, zorg bieden in context, en disciplines verbinden rond wat ertoe doet. In dit symposium tonen ouderenpsychiater, geriater, internist ouderengeneeskunde en zorgondernemer hoe crustatief denken en outreachend handelen kunnen bijdragen aan passende zorg. We verkennen hoe beide vakgebieden kunnen innoveren én met elkaar kunnen leren, om zo passende en integrale zorg te realiseren – daar waar de patiënt leeft.

Workshopleiders
Esther Cornegé, klinisch geriater, Jeroen Bosch Ziekenhuis
Marleen Kiers, klinisch geriater, Reinier De Graaf Gasthuis

Beschrijving workshop
Hoe zorgen we ervoor dat de geriatrische zorg ook in de toekomst toegankelijk en van hoge kwaliteit blijft, en dat ons vak aantrekkelijk blijft voor nieuwe generaties? Tijdens deze interactieve workshop gaan we samen aan de slag met de praktische uitwerking van de meerjarenvisie van de NVKG – een visie die we met en voor onze leden hebben ontwikkeld.
Thema’s toegankelijke zorg, werkplezier en duurzame inzetbaarheid, (nieuwe) technologieën, duurzaamheid, diversiteit-inclusiviteit-gelijkwaardigheid, preventie en kennis en vaardigheden van de toekomst (zoals ook benoemd in Medisch Specialist 2035) staan hierbij centraal. Het bestuur nodigt alle leden uit om actief mee te denken en eigenaarschap te nemen: welke thema’s verdienen prioriteit, hoe vertalen we de visie naar concrete acties, en hoe borgen we samen dat onze vereniging richting geeft aan de toekomst van de geriatrie?

Leerdoelen

1. Na het bijwonen van deze workshop kun je benoemen welke strategische thema’s voor de toekomst van de geriatrie het meest urgent zijn en hoe die zich vertalen naar de praktijk.
2. Heb je handvatten om als geriater regie te pakken in het organiseren van toekomstbestendige en toegankelijke zorg.
3. Weet je hoe je bij kunt dragen aan werkplezier, aantrekkelijkheid van het vak en maatschappelijke betrokkenheid binnen de NVKG en je eigen werksetting.

Workshopleiders
Paul Naarding, psychiater, GGNet Expertisecentrum Ouderenpsychiatrie
Rahat Muslem, AIOS psychiatrie, GGNet

Beschrijving workshop
Depressie is een van de meest voorkomende psychiatrische syndromen op latere leeftijd. De heterogeniteit van de presentatievormen maakt de diagnostiek echter complex. Dit leidt regelmatig tot onderdiagnostiek en suboptimale behandeling.

In deze workshop belichten wij de actuele stand van wetenschap rondom ouderdomsdepressie, inclusief epidemiologie, neurobiologische mechanismen en de interactie met somatische comorbiditeit en polyfarmacie. Aansluitend wordt de vertaalslag gemaakt naar de klinische praktijk met behulp van interactieve casuïstiek. Deelnemers oefenen met het onderscheiden van verschillende presentatievormen: van de klassieke ‘geremde’ depressie, via de ‘somatische’ depressie tot de atypische depressie waarbij differentiaaldiagnostiek met neurocognitieve stoornissen cruciaal is.

Het doel van de workshop is niet alleen betere herkenning en differentiëren van ouderdomsdepressie, maar ook reflectie op behandelstrategieën: van farmacotherapie en psychotherapie tot de plaats van ECT bij therapieresistente depressie. Hierbij wordt gebruikgemaakt van casuïstiek en data uit lopend onderzoek.

Leerdoelen

1. De neurobiologische en klinische heterogeniteit van ouderdomsdepressie beschrijven.
2. Diagnostische valkuilen en differentiaal diagnostische overwegingen bij depressie op oudere leeftijd herkennen.
3. Een beschrijvende diagnose formuleren en van hieruit de vertaalslag maken naar evidence-based behandelopties.

Maximaal aantal deelnemers: 60

Workshopleiders
Marleen van den Boogaard, klinisch geriater, Ziekenhuis Gelderse Vallei Ede
Juliette Parlevliet, klinisch geriater/palliatief specialist, Amsterdam UMC
Nynke Janssen Greidanus, AIOS klinische geriatrie, Elisabeth Tweesteden Ziekenhuis Tilburg
Janique van der Heiden, klinisch geriater/arts-consulent PACT, Isala Ziekenhuis Zwolle

Beschrijving workshop
In deze workshop introduceren we het thema aan de hand van casuïstiek en theorie. De sessie heeft een interactief karakter: we nodigen deelnemers uit om actief mee te denken en eigen ervaringen in te brengen.
Aan het begin van de workshop vragen we of er al specifieke vragen zijn of dat deelnemers eigen casuïstiek willen bespreken. Daarom vragen we iedereen die zich aanmeldt om vooraf na te denken over relevante situaties of voorbeelden die binnen dit thema passen.

Introductie

1. Theorie: wat mag er eigenlijk? Juridische kaders en actuele richtlijnen (een van ons/SIG of expertisecentrum euthanasie)
2. Procedure: hoe gaat dit eigenlijk? Het bespreken van een beoordelingsproces euthanasie bij deze patiëntencategorie en de rol van wilsbekwaamheid en wilsverklaring hierin. (SCEN arts)
3. Morele/ethische dilemma’s binnen dit thema: Wat zijn voors en tegens, waar wringt het?
   1. Debat
4. Aan de hand van twee casussen:
   1. Patiënt met dementie
   2. Patiënt met psychiatrisch lijden
5. Voorbereiden in groepjes, vervolgens 2x debat
6. Overige discussie: aan de hand van voorgaande onderdelen verder met elkaar spreken, van gedachten wisselen en ervaringen uitwisselen.

Leerdoelen

1. Een zorgvuldig beoordelingsproces euthanasie bij deze patiëntencategorie opstarten, en de rol van wilsbekaamheid en wilsverklaringen hierin uitleggen
2. Juridische kaders en actuele richtlijnen rondom euthanasie toepassen
3. Reflecteren op voor- en tegenargumenten voor euthanasie in deze patiëntencategorie en bewust eigen morele overwegingen hierin duiden

Maximaal aantal deelnemers: 60

Sprekers
Carolien Benraad, klinisch geriater, Radoudumc, voorzitter SKMS project
Enya Poppe, klinisch geriater, GGZ Lentis Groningen
Anneke van de Beukel, internist ouderengeneeskunde, GGz Parnassia Rotterdam
Marit Zuidema, AIOS klinische geriatrie, Ter Gooi Ziekenhuis Hilversum

Beschrijving symposium
Dit symposium is een overzicht van de resultaten van het SKMS-project ‘Integrale zorg voor oudere volwassenen met psychische én lichamelijke aandoeningen.’ Het is gelieerd aan de commissie Kwaliteit. Het is bedoeld om in gesprek te gaan over de uitkomsten en hoe dit in de praktijk toe te passen?

Psychiatrische en lichamelijke zorg zijn gescheiden georganiseerd en gefinancierd. Mensen met psychiatrische aandoeningen hebben een aanzienlijk lagere levensverwachting dan mensen zonder psychiatrische aandoeningen. Dat geldt ook voor de oudere populatie.

Dit hangt vooral samen met co- en multimorbiditeit, de prevalentie van geriatrische syndromen, bijwerkingen van medicatie en leefstijl factoren. Tegelijk is er onvoldoende aandacht voor en kennis en herkenning van psychische aandoeningen in het algemeen ziekenhuis en andersom van lichamelijke dan wel geriatrische problemen in de ggz, waardoor diagnostiek en behandeling gefragmenteerd worden ingezet.

Het advies van de Gezondheidsraad in 2020: ‘Integrale zorg voor mensen met psychische en lichamelijke aandoeningen’ is de aanzet geweest om een vervolgstap te zetten. De NVKG en de NVVP hebben een multidisciplinair kwaliteitsproject (SKMS, Stichting Kwaliteitsgelden Medisch Specialisten) voor de oudere patiënt opgezet. Van het advies om meer integrale zorg op te zetten heeft de werkgroep stappen gemaakt naar een praktische invulling. Het project biedt handreikingen over welke patiënten baat kunnen hebben bij integrale zorg, hoe we hen herkennen en hoe die zorg er dan uit zou kunnen zien.
De handreikingen zijn bedoeld voor professionals, die in de dagelijkse praktijk nog niet gewend zijn om integrale zorg te leveren, maar daar wel mee aan de slag gaan.

Enya Poppe
Welke oudere patiënten met psychiatrische en lichamelijke problemen hebben baat bij integrale zorg? Wat weten we uit de wetenschappelijke literatuur en richtlijnen?

Daphne Everaerd en Anneke van de Beukel
Hoe kunnen professionals deze patiënten herkennen? We richten ons daarbij primair op het algemeen ziekenhuis en de ggz.
Door middel van een Delphi methode hebben we de meest relevante identificatie kenmerken opgespoord en omgezet in een praktische handreiking voor professionals in algemene ziekenhuizen en in de ggz.

Marit Zuidema
Wat bedoelen we eigenlijk met integrale zorg. Hoe zien patiënten, mantelzorgers, professionals en onderzoekers deze zorg. Wat zijn de noodzakelijke componenten om integrale zorg te bieden aan onze patiënten, zowel in het algemeen ziekenhuis, de ggz als in transmurale netwerken, waar de huisarts de regierol heeft?

Leerdoelen

1. Weten welke oudere patiënten met zowel psychische als lichamelijke aandoeningen baat hebben bij integrale zorg.
2. Met behulp van een praktische handreiking herkennen van deze patiënten, maar ook collegae hulp bieden bij het herkennen van deze patiënten.
3. weten wat kern componenten zijn van integrale zorg voor deze patiënten om vervolgens in de eigen regio aan de slag te gaan met opzetten van deze zorg.

Sprekers
Hanna Willems, klinisch geriater, Amsterdam UMC
Dineke Koek, klinisch geriater, UMC Utrecht
Nienke Golüke, klinisch geriater, Ziekenhuis Gelderse Vallei
Henk Schuijt, postdoctoraal onderzoeker/implementatiewetenschapper, Amsterdam UMC

Beschrijving symposium
Hoe zorgen we dat onderzoeksresultaten de patiënt bereiken?
In dit symposium nemen we deze reis onder de loep. Van innovatieve studies en patiëntperspectieven tot struikelblokken en succesfactoren van implementatie in de praktijk. Een klinisch onderzoeker, een patiënt en een implementatiespecialist delen hun inzichten.

1. Opening & Introductie 
Korte introductie door voorzitters: Hanna Willems en Dineke Koek

We starten met het thema “van big data naar bedside”. Hoeveel van wat we doen in de praktijk is gebaseerd op recente wetenschap? Hoe blijf je op de hoogte van relevante literatuur in ons brede vakgebied? Deze vragen vormen de aftrap van een inspirerend programma.

2. Onderzoeksresultaten in de praktijk – wat zeggen de cijfers? 
Nienke Golüke

In deze presentatie deelt de spreker inzichten uit recent onderzoek naar de prognose van dementie, gebaseerd op landelijke cijfers. De studieresultaten worden besproken, evenals de mogelijke impact op de dagelijkse praktijk. Ook wordt het publiek actief betrokken: wie kent deze cijfers en gebruikt ze in de zorg?

3. Patiënt aan het woord: “Wat betekent dit voor mij?” 

In dit gesprek deelt een patiënt (of naaste) zijn ervaring. Wat weten zij over de prognose van dementie, en hoe belangrijk is het om hierover meer inzicht te hebben? Worden onderzoeksresultaten in de praktijk uitgelegd door zorgprofessionals? Dit gesprek biedt een waardevol perspectief van patiënten en hun omgeving.

4. Van kennis naar praktijk – hoe implementeer je onderzoeksresultaten? 
Henk Jan Schuijt

In deze presentatie laat een implementatiespecialist zien hoe je wetenschappelijke inzichten succesvol vertaalt naar de dagelijkse zorgpraktijk. Aan de hand van het onderzoek naar de prognose van dementie zoomt de spreker in op concrete stappen, herkenbare knelpunten en lessen uit de praktijk. U krijgt tips & tricks om implementatie van uw onderzoek te versterken.

5. Paneldiscussie, vragen van publiek en afsluiting
Ruimte voor interactie, vragen en het delen van ideeën.

Leerdoelen

1. Inzicht krijgen in hoe onderzoeksresultaten effectief kunnen worden geïmplementeerd in de praktijk.
2. Inzicht krijgen in het patiëntperspectief bij implementatie.

Deze workshop is geschikt voor voorschrijvers (artsen, verpleegkundig specialisten en physician assistants) en apothekers.

Workshopleiders:
Wilma Knol, klinisch geriater/klinisch farmacoloog, UMC Utrecht
Charlotte Stein, klinisch geriater, Gelderse Vallei Ede
Annemieke Heemels, klinisch geriater/klinisch farmacoloog io, Jeroen Bosch Ziekenhuis
Melvin Lafeber, internist vascualaire/klinisch farmacoloog, Erasmus MC
Sharon Moerman, specialist ouderengeneeskunde, Aafje Rotterdam
Andrea Warman, ziekenhuisapotheker, Medisch Centrum Leeuwarden

Beschrijving workshop
Hart- en vaatziekten komen veel voor bij ouderen en leiden vaak tot complexe farmacotherapie. Rationeel voorschrijven is essentieel om onder- en overbehandeling, bijwerkingen en interacties te voorkomen of te verminderen en om de behandeling aan te passen aan de individuele situatie en wensen van de oudere patiënt.
Aan de hand van casuïstiek en concrete behandeldilemma’s wordt getoond hoe de nieuwste wetenschappelijke inzichten en recent herziene richtlijnen kunnen worden toegepast in de spreekkamer. Deelnemers oefenen met het verantwoord aanpassen, minderen of stoppen van medicatie.
De recent herziene richtlijnen voor diabetes mellitus ontwikkeld door de FMS en Verenso en de toepassing van geneesmiddelinformatie van Ephor staan in de workshop centraal.
Hoe vindt u snel de informatie die u nodig heeft om passend medicatie bij ouderen met hart- en vaatziekten te kunnen kiezen, voorschrijven of stoppen? Hoe geeft u hier concreet handen en voeten aan?

De workshop wordt georganiseerd door het Expertisecentrum Pharmacotherapie bij Ouderen (Ephor; www.ephor.nl)

Leerdoelen

1. Beschikbare bronnen en richtlijnen vinden over rationeel voorschrijven bij ouderen met hart- en vaatziekten en de nieuwste wetenschappelijke inzichten toepassen.
2. De nieuwste wetenschappelijke inzichten en richtlijnen op het gebied van diabetes mellitus vertalen naar de individuele oudere patiënt in de spreekkamer.

Maximaal aantal deelnemers: 120

Sprekers:
Miriam Faes,  klinisch geriater, Amphia Ziekenhuis Breda
Lijckle van der Laan
Bergin Gjosha

Beschrijving symposium
De verouderende populatie brengt diverse uitdagingen met zich mee voor de vaatchirurgie. Naarmate mensen ouder worden, ontwikkelen zij vaak één of meerdere chronische aandoeningen, zoals chronische lidmaatbedreigende ischemie (CLBI), een aneurysma van de aorta abdominale (AAA) of een carotisstenose. Voor deze aandoeningen is vaak een chirurgische ingreep nodig om de kwaliteit van leven (KvL) te verbeteren of verdere achteruitgang te voorkomen. Echter, operaties bij oudere patiënten gaan gepaard met een verhoogd risico op postoperatieve complicaties en mogelijk een verminderde KvL. In het Amphia ziekenhuis wordt uitvoerig onderzoek gedaan binnen de groep (kwetsbare) ouderen met vaatpathologie. De vaatchirurg en de geriater werken nauw samen. In dit symposium worden de uitkomsten van de meest recente onderzoeken besproken.
In de eerste presentatie zal ingegaan worden op de kwaliteit van leven (KvL) van oudere patienten met vaatpathologie. Het beloop van de KvL gedurende behandelingen wordt besproken en uitleg wordt gegeven over de verschillende uitkomstmaten.
In de tweede presentatie worden de uitkomsten van de PETRI studie gesproken. Het betreft een studie naar het effect van een multimodaal prehabilitatieprogramma (met onder andere een CGA door de geriater) op de incidentie van delier.
En ten slotte wordt in de derde presentatie uitleg gegeven over een studie naar conservatieve behandeling van ouderen patienten met chronische ledemaat bedreigende ischaemie, carotisstenose of een aneurysma van de abdominale aorta.

Ontwikkelingen in onderzoek naar kwaliteit van leven van (kwetsbare) ouderen met vaatpathologie
Lijckle van der Laan

Kwaliteit van leven (KvL) is een belangrijke uitkomstmaat voor ouderen. Vaatpathologie, en met name CLBI, kent een hoge symptoomlast. Pijn en vermindering van functionaliteit heeft een belangrijke invloed op KvL. In deze presentatie wordt ingegaan op het meten van KvL in de kwetsbare groep patienten. Welke uitkomstmaten zijn geschikt en wat voor effect hebben verschillende behandelmodaliteiten (open chirurgie, endovasculaire behandeling en conservatief beleid) op KvL.

Effect van prehabilitatie op incidentie van delier bij CLBI patienten
Miriam Faes

De vergelijkende observationele cohortstudie naar het effect van een 3 weken durend multidisciplinair multimodaal prehabilitatieprogramma op de incidentie van delier omvatte één interventiecohort (n = 101) en twee controlecohorten (n = 207 retrospectief/n = 48 prospectief). Patiënten van ≥65 jaar die een revascularisatie ondergingen, werden geïncludeerd. De incidentie van delier was 2% in het prehabilitatiecohort versus 9% in het controlecohort (odds ratio [OR] 0.21; 95% BI: 0.05–0.89; p=.04). Na correctie voor confounders was dit verschil niet statistisch significant (gecorrigeerde OR 0.28; 95% BI: 0.06–1.3; p=.09). Patiënten in het prehabilitatiecohort hadden een significant kortere opnameduur (mediaan 2 versus 4 dagen, p=<.001) en minder milde complicaties (14% versus 26%, p=.01). Patiënten rapporteerden daarnaast een hoge tevredenheid over het programma (mediane tevredenheidsscore van 8/10 (IQR 7–9)), wat haalbaarheid van het prehabilitatieprogramma in deze populatie aantoont.

Conservatieve behandeling van oudere patienten met CLBI, carotisstenose of AAA
Bergin Gjosha

De resultaten van een studie die prospectief conservatieve behandelingen bij patiënten met CLBI, een AAA of een symptomatische carotisstenose analyseert worden besproken. Het betreft een prospectieve observationele single-center studie includeerde tussen februari 2024 en mei 2025 patiënten ≥ 65 jaar met CLBI, AAA, of een symptomatische carotisstenose. Patiënten werden geanalyseerd volgens de aanvankelijk gekozen behandelstrategie (intention-to-treat benadering). Kwetsbaarheid werd prospectief bepaald met de Clinical Frailty Scale (>4).
Van de 311 geïncludeerde patiënten waren 99 (32%) kwetsbaar en hadden 134 CLBI, 115 een AAA, en 62 een SCS. In totaal werden 119 patiënten (39%) conservatief behandeld. Kwetsbaarheid voor een conservatieve behandeling was significant vaker aanwezig dan voor invasieve behandeling (45% versus 23% [p<0.01]). Tussen de patiëntengroepen was er een significant verschil in het aandeel conservatieve behandeldingen (CLBI 49%; AAA 40%; SCS 15% [p<0.01]) en het aandeel kwetsbaarheid (CLBI 49%; AAA 23%; SCS 13% [p<0.01]). Algehele 30 dagen mortaliteit was niet significant verschillend na conservatieve versus invasieve behandeling (2.5% versus 3.2% [p>0.99]) en ook niet tussen op basis van aandoening (CLBI 4.5%; AAA 2.6%; SCS 0% [p=0.27]).
Ondanks dat er een indicatie voor interventie bestaat, wordt ongeveer 39% van de oudere vaatpatiënten conservatief behandeld. In de gehele cohort was 32% kwetsbaar en significant vaker bij conservatieve behandelingen.

Leerdoelen

1. De deelnemers nemen kennis van de uitkomstmaat kwaliteit van leven bij oudere patienten met vaatpathologie, het beloop van de KvL gedurende behandelen en uitkomstmaten.
2. De deelnemers nemen kennis van de inhoud van het multidisciplinaire multimodale prehabilatieprogramma voor patienten met CLBI en het effect ervan op de incidentie van delier.
3. De deelnemers nemen kennis van de overwegingen om patienten met vaatpathologie conservatief te behandelen en de kenmerken van deze conservatief behandelde groep.

Workshopleiders:
Jurgen Claassen, klinisch geriater, Radboudumc
Kelly Rombauts, Phd-student, AIOS geriatrie, Universiteit van Gotenburg

Beschrijving workshop
De behandeling van de ziekte van Alzheimer bevindt zich in een nieuw tijdperk. Voor het eerst zijn er in opzet ziektemodificerende therapieën beschikbaar die ingrijpen op het ziekteproces, in plaats van een symptomatische behandeling. Lecanemab en donanemab binden aan β-amyloïd en zorgen voor een daling van de hoeveelheid plaquevorming. Klinische studies laten zien dat behandeling leidt tot een kleinere, maar statistisch significante, afname van cognitieve en functionele achteruitgang in vergelijking met placebo.

Deze workshop bespreekt het werkingsmechanisme van lecanemab en donanemab en de resultaten van belangrijke klinische trials worden besproken. Hierbij komen indicatiestelling, diagnostische vereisten, kosten, veiligheid en monitoring aan bod. Ook wordt stilgestaan bij risico’s zoals amyloid-related imaging abnormalities (ARIA) en de noodzaak van zorgvuldige patiëntenselectie.

Naast de klinische aspecten belichten we de ethische en organisatorische uitdagingen: hoe verhoudt de beperkte effectgrootte zich tot de intensieve behandeling? En welke rol zal lecanemab of donanemab gaan krijgen binnen de oudere populatie?
We leggen ook kort uit hoe het beoordelingsproces voor toelating van nieuwe geneesmiddelen in Nederland verloopt.
Deelnemers krijgen praktische handvatten om deze nieuwe therapie kritisch te beoordelen en te vertalen naar hun eigen praktijk.

Leerdoelen

1. De deelnemer kan het werkingsmechanisme, de belangrijkste klinische uitkomsten, risico’s en monitoringvereisten benoemen.
2. De deelnemer kan de plaats van lecanemab in de behandeling van Alzheimer kritisch afwegen in de oudere populatie.
3. De deelnemer denkt mee over wat we als beroepsgroep een klinisch relevant effect van behandeling vinden.

Sprekers
Luka Corten, AIOS klinische geriatrie, Diakonessenhuis
Xander Zuidema, anesthesioloog, Diakonessenhuis
Ariel Vondeling, klinisch geriater, Diakonessenhuis Utrecht/zeist
Floor Roholl, AIOS klinische geriatrie, Diakonessenhuis

Beschrijving symposium
Pijn is een veel voorkomend probleem bij ouderen. Chronische pijn komt bij circa 10% van de mensen voor en bij ouderen vaker. Presentatie en beloop van pijnklachten bij ouderen zijn vaak multifactorieel en er is een relatie tussen pijn (en zijn behandeling), depressie en cognitieve stoornissen. Er is nog weinig onderzoek gedaan naar de invloed en eventuele behandleing van geriatrische syndromen bij patienten met chronische pijn. Dit symposium geeft een overzicht van al bestaande literatuur over de relatie tussen chronische pijn en geriatrische syndromen, beschrijft een studie naar de prevalentie van geriatrische syndromen op een pijnpoli in Nederland en de invloed daarvan op het behandelbeloop met nog niet eerder gepubliceerde data en zal een overzicht bieden over de mogelijkheden van pijnbehandeling door de anesthesioloog/pijnspecialist bij kwetsbare ouderen.
Dit wordt op interactieve wijze gepresenteerd aan de hand van casuïstiek en afgesloten met een meet-the-expert session door een anesthesioloog/pijnspecialist. Er wordt aandacht besteed aan depressieve symptomen en multi-disciplinaire behandeling, medicamenteuze opties bij kwetsbare ouderen en invasieve opties bij pijnbehandeling.

Geriatrische syndromen en associatie met chronische pijn
Floor Roholl, AIOS geriatrie

Systematische review van de beschikbare literatuur. Depressie blijkt geassocieerd met ontwikkeling van pijn na operaties en de uitkomsten van pijnbehandeling zijn slechter bij patiënten met geriatrische problemen zoals cognitieve stoornissen, depressie, ondervoeding en mobiliteitsverlies

Prevalentie van geriatrische syndromen op de pijnpoli en invloed hiervan op behandeluitkomsten
Luca Corten, AIOS Geriatrie

In deze prospectieve studie werden 78 ouderen onderverdeeld in een kwetsbare en niet-kwetsbare groep met behulp van een CGA. 28% van de patienten had een vermidnerde voedingsstatus, 37% cognitieve stoornissen en 10% aanwijzingen voor een depressie. Er werden in dit onderzoek geen significante verschillen gevonden tussen de kwetsbare en de niet-kwetsbare groep bij vergelijking van afname in kwaliteit van leven en toename in ADL- en IADL-afhankelijkheid. Wel werd een significante verbetering van kwaliteit van leven in de gehele patiëntenpopulatie gezien. Dit komt ook naar voren in vergelijkbare studies (2).

Specialistische pijnbehandeling en meet-the-expert session
Xander Zuidema, Anesthesioloog-pijnspecialist

Overzicht van medicamenteuze en niet medicamenteuze interventies die op de pijnpoli worden geboden. Aandacht voor multidisciplinaire interventies, behandeling van co-morbide depressie en toepassingen bij (kwetsbare) ouderen

Leerdoelen

1. Heeft inzicht in het voorkomen van geriatrische syndromen op en de relatie tot behandelmogelijkheden en beloop van behandeling
2. meer kennis van de behandelopties voor een kwetsbare patiënt met chronische pijn op een specialistische pijnpoli

Workshopleiders:
Mariëlle Emmelot-Vonk, klinisch geriater, UMC Utrecht
Wilma Knol, klinisch geriater/klinisch farmacoloog, UMC Utrecht
Marish Oerlemans, cardioloog, UMC Utrecht
Miriam Faes, klinisch geriater, Amphia ziekenhuis
Noëmi Wouters, cardioloog, Amphia ziekenhuis

Beschrijving workshop
In deze workshop wordt door de cardioloog en de klinisch geriater gezamenlijk ingegaan op de uitdagingen die kunnen optreden bij het nemen van passende behandelbeslissingen bij de oudere cardiale patiënt, geïllustreerd aan de hand van casuïstiek over de volgende twee onderwerpen:

1. ATTR-cardiomyopathie (cardiale amyloïdose). Dit is een vaak onderkende, maar belangrijke oorzaak van HFpEF bij ouderen. Vroege herkenning is essentieel, omdat nieuwe behandelmogelijkheden beschikbaar zijn. In deel een van de workshop bespreken we signalen van ATTR-CM en belichten we de rol van het geriatrisch assessment (CGA) en de geriater bij het nemen van passende behandelbeslissingen.

2. Totaal AV block. In deel twee van de workshop wordt de complexe besluitvorming ten aanzien van pacemakerplaatsing bij een kwetsbare oudere patiënt met een totaal AV block besproken.

Leerdoelen

1. Na deze workshop kan de deelnemer signalen van ATTR-cardiomyopathie herkennen en heeft de deelnemer inzicht in het belang van het geriatrisch assessment en de geriater bij het nemen van passende behandelbeslissingen bij ouderen met ATTR-cardiomyopathie
2. Na deze workshop kent de deelnemer de overwegingen die gemaakt kunnen worden voorafgaand aan een pacemakerplaatsing en heeft de deelnemer inzicht in het belang van het geriatrisch assessment en de geriater bij het nemen van passende behandelbeslissingen bij ouderen met een totaal AV block.

Sprekers:
Cees Hertogh, hoogleraar ouderengeneeskunde & ethiek van de zorg, Amsterdam UMC
Manu Bilsen, internist-infectioloog io
Mahlet Beyene, klinisch geriater, VieCuri Medisch Centrum

Beschrijving symposium:
Wanneer spreek je van een urineweginfectie bij een oudere patient? Wanneer is er een indicatie om antibiotisch te behandelen? Is een uniforme definitie en werkwijze binnen en buiten het ziekenhuis mogelijk?

Ondanks dat urineweginfecties de meest voorkomende infecties zijn bij ouderen, blijft de diagnosestelling een uitdaging en een discussiepunt. De bestaande richtlijnen hanteren verschillende definities en diagnostische middelen. In dit/deze symposium/workshop nemen we de deelnemers (hopelijk met zowel intra- als extra murale achtergrond) mee in een interactieve sessie met zowel de nieuwste wetenschappelijke inzichten als een discussie/brainstorm over bovenstaande vraagstukken.

1. Prof. dr. Cees M.P.M. Hertogh (hoogleraar ouderengeneeskunde & ethiek van de zorg aan Amsterdam UMC en lid van de Task Force Antimicrobial Resistance bij het RIVM)
Deze spreker is een autoriteit op dit onderwerp. In deze presentatie neemt hij de deelnemers mee in in de ingrijpende
cultuuromslag op het gebied van diagnostiek, behandeling en preventie van urineweginfecties bij kwetsbare ouderen. Dit nav de landmark studies die hij met zijn onderzoeksteam heeft gepubliceerd en verwerkt in oa de Verenso richtlijn.

2. Dr. Manu Bilsen, internist-infectioloog io
Deze spreker is gepromoveerd op dit onderwerp en zal een overzicht presenteren van zijn recente klinisch relevante studies mbt definitie en diagnostiek van urineweginfecties bij een diverse populatie.

3. Drs. Mahlet Beyene, klinisch geriater en expertisegroeplid cluster ‘ urineweginfecties en stenen’ namens NVKG
Deze spreker zal aan het begin van de presentatie een inleiding van het diagnostisch dilemma schetsen dmv stellingen en prikkelende voorbeelden, zal optreden als voorzitter tussen de presentaties door en zal na de 2 presentaties een nieuwe discussie leiden met de deelnemers waarbij zowel in de discussie als tijdens de afsluitende vragen de twee overige sprekers kunnen dienen als expert-panel.

Leerdoelen

1. Kennis over de verschillende definities en discrepanties mbt urineweginfecties bij ouderen
2. Overzicht van de nieuwste wetenschappelijke inzichten mbt urineweginfecties bij ouderen

Spreker
Henk Schuijt, postdoc, Amsterdam UMC

Beschrijving symposium
Bij heupfracturen bij oudere patiënten is het een wijdverbreid gebruik om chirurgie uit te stellen bij gebruik van directe orale anticoagulantia (DOAC’s), uit angst voor perioperatieve bloedingen. Dit ‘heilig huisje’ leidt echter tot aanzienlijke vertragingen van operaties, langere ziekenhuisopnames en mogelijk slechtere functionele uitkomsten, terwijl het bewijs dat uitstel daadwerkelijk complicaties voorkomt beperkt is. Toch blijft het een hardnekkige praktijk in Nederland, dit onderwerp staat dan ook op de kennisagenda van de NvKG.

Doelstelling
In dit symposium bepreken we de huidige stand van zaken; welke richtlijnen zijn er, wat staat daar nu precies in, en welke wetenschappelijke onderbouwing is daarvoor? Er zijn steeds meer aanwijzingen dat uitstel van opereren juist lijdt tot meer bloedingsgerelateerde complicaties, hoe kan dat?
We bespreken recente (inter)nationale literatuur, en afgerond en lopend onderzoek in Nederland.

In een recent Nederlands multicenter retrospectief cohortonderzoek (875 patiënten, 5 ziekenhuizen, 2018–2023) is gekeken naar de veiligheid van vroege chirurgie (<24 uur) versus uitgestelde chirurgie (≥24 uur) bij patiënten op DOAC’s. De primaire uitkomst was hemoglobinedaling; secundaire uitkomsten waren transfusie, postoperatieve anemie, opnameduur en mortaliteit. Vroege chirurgie bleek veilig: er was zelfs een iets kleinere Hb-daling, geen toename in transfusies of mortaliteit, en een kortere ziekenhuisopname.

Het doel van deze bijdrage is om het ingesleten idee dat DOAC-gebruik altijd een reden is voor uitstel, ter discussie te stellen. Durven we patiënten sneller te opereren, ondanks DOAC gebruik? Door te laten zien dat vroeg opereren veilig kan zijn en zelfs voordelen biedt voor de patiënt, willen we dit ‘heilig huisje’ openbreken en een paradigmaverschuiving in de praktijk stimuleren.

Leerdoelen

1. Deelnemers kunnen de huidige richtlijnen en praktijkvariatie rond heupchirurgie bij DOAC-gebruik toelichten.
2. Deelnemers kennen de stand der wetenschap m.b.t. vroege versus uitgestelde chirurgie bij DOAC-gebruik
3. Deelnemers gaan met deze kennis terug naar hun eigen ziekenhuizen om uitstel van deze operaties in lokale protocollen kritisch te evalueren.

Workshopleiders
Rients Huitema, klinisch neuropsycholoog, UMCG
Jelte Vrielink, klinisch geriater, UMCG

Beschrijving workshop
Autorijden is voor veel mensen belangrijk om actief deel te nemen aan de maatschappij en voor het gevoel van autonomie. Wanneer de diagnose dementie wordt gesteld, komt er een moment waarop mensen door cognitieve achteruitgang niet meer rijgeschikt zijn. Bij sommige vormen van dementie staan gedragsveranderingen echter meer op de voorgrond dan cognitieve achteruitgang. Hoe beïnvloeden deze gedragsveranderingen de rijgeschiktheid, en kunnen we bij deze mensen de rijgeschiktheid eigenlijk wel adequaat beoordelen? Wat staat er in de huidige regelgeving over gedragsveranderingen en rijgeschiktheid?
In deze workshop bespreken we de rijgeschiktheid bij vormen van dementie waar gedragsveranderingen meer op de voorgrond staan. We gaan in op de (hiaten in de) huidige regelgeving, die met name gericht is op de ziekte van Alzheimer. Daarnaast laten we, aan de hand van videomateriaal en nieuwste onderzoeksresultaten, zien wat de rol van de rijsimulator zou kunnen zijn bij het meten van risicovol gedrag. Ten slotte besteden we aandacht aan de communicatie over rijgeschiktheid met de patiënt.

Leerdoelen:
Na het volgen van dit symposium kan de deelnemer:

1. de verschillen benoemen in rijgeschiktheid bij diverse vormen van dementie
2. de verandering in gedrag beter meewegen in het advies
3. het gesprek over rijgeschiktheid met patiënt (beter) voeren
   

Workshopleiders
Daphne Everaerd, ouderenpsychiater, Radboudumc
Julian Lieverse, AIOS Psychiatrie/PhD-student,  Radboudumc en Vincent Van Gogh Instituut

Beschrijving workshop
Het gebruik van opioïden bij ouderen komt veelvuldig voor. In 2017 gebruikte in Nederland ruim 10% van de 66–75-jarigen en bijna 20% van de 85-plussers een opiaat.(1) Mogelijk is dit gerelateerd aan een gebrek aan alternatieven: de huidige Verenso Richtlijn Pijn adviseert bijvoorbeeld opioïden bij onvoldoende effect van paracetamol bij kwetsbare ouderen en slaat NSAIDs als tweede stap over.(2) Diverse factoren zijn geassocieerd met langdrug opiaatgebruik, waaronder oudere leeftijd, comorbiditeit op zowel somatisch als psychiatrisch vlak en duur van het eerste opiaatvoorschrift.(3) Problematisch middelengebruik bij ouderen wordt echter vaak onvoldoende herkend en besproken, ondanks dat complicaties in deze groep ernstiger kunnen verlopen. (4, 5)

Het gebruik van opiaten laat qua bijwerkingen overlap zien met geriatrische syndromen en klachtenpresentaties binnen de geriatrie. Zo zorgt het onder andere voor cognitieve klachten(6) en een verhoogd valrisico met bijkomend letsel zoals fracturen.(7) Bovendien is langdurig opiatengebruik niet effectief, onder andere vanwege tolerantie en opioïde geïnduceerde hyperalgesie.(8)

Ondanks dat stoppen van langdurig opiatengebruik geassocieerd is met een kleiner risico op toename van pijn bij ouderen(9) blijkt het in de praktijk toch vaak lastig om het gesprek te voeren over het afbouwen van opiaten.(10) Kennis ontbreekt ten aanzien van vaardigheden en handvatten voor het signaleren van onnodig of risicovol gebruik, het bespreekbaar maken en voor het opstellen van een veilig en haalbaar afbouwplan.

In deze interactieve workshop bespreken we deze uitdagingen aan de hand van klinische dilemma’s en herkenbare casuïstiek bij ouderen. We bieden praktische kennis over het beoordelen van opiaatgebruik, het herkennen van risicoprofielen en het aangaan van een gesprek over afbouw.

Leerdoelen

1. Herkennen van (risicofactoren van) problematisch opiaatgebruik bij ouderen
2. Risico’s en behandelopties bespreken met ouderen via shared decision making
3. Opstellen van een onderbouwd, patiëntgericht, afbouwplan